Zgoda pacjenta małoletniego na leczenie

Świadczenia zdrowotne udziela się po uzyskaniu zgody pacjenta. Gdy pacjent jest małoletni, jego własna zgoda nigdy nie wystarcza — a to, kto jeszcze musi ją wyrazić, zależy od wieku dziecka i od tego, komu przysługuje władza rodzicielska.

Zgoda jako warunek legalności

Ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty stanowi, że świadczeń zdrowotnych udziela się po uzyskaniu zgody pacjenta. Doktryna i orzecznictwo są zgodne: zabieg wykonany bez zgody jest bezprawny, nawet jeśli przeprowadzono go zgodnie z wiedzą medyczną.

Zgoda jest jednostronnym oświadczeniem woli. Wyłącza bezprawność interwencji i oznacza, że pacjent przyjmuje jej zwykłe następstwa. Można ją w każdej chwili wycofać.

Forma zgody zależy od rodzaju czynności:

rutynowe badanie — oględziny, badanie palpacyjne, osłuchanie — zazwyczaj nie wymaga odrębnego pisemnego oświadczenia,
zabieg operacyjny albo metoda leczenia lub diagnostyki o podwyższonym ryzyku wymaga zgody pisemnej (art. 34 ustawy).

Pacjent, który nie ukończył 16 lat

Zgodę wyraża przedstawiciel ustawowy: rodzice albo ustanowiony przez sąd opiekun lub kurator. Jest to tzw. zezwolenie zastępcze. Może ono służyć wyłącznie leczeniu lub ratowaniu życia dziecka.

Pacjent między 16. a 18. rokiem życia

Obowiązuje zgoda kumulatywna: potrzebna jest zgoda samego pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego. Ustawodawca uznał, że osoba w tym wieku potrafi ocenić badanie lub zabieg oraz skutki ich podjęcia albo zaniechania.

Lekarz ocenia, czy małoletni działa z dostatecznym rozeznaniem — zwłaszcza gdy wyraźnie się sprzeciwia. Bierze pod uwagę jego dojrzałość psychiczną i świadomość decyzji.

Gdy zgody brakuje albo jest niepełna

O rozstrzygnięciu decyduje sąd opiekuńczy, gdy:

małoletni się sprzeciwia, a przedstawiciel ustawowy nie wyraża zgody,
przedstawiciel zgodził się tylko częściowo, na przykład na leczenie farmakologiczne, ale nie na zabieg chirurgiczny,
małoletni chce leczenia, a obecny przy nim przedstawiciel się sprzeciwia — lekarz może wtedy najpierw spróbować skontaktować się z drugim rodzicem.

Sąd określa granice zgody postanowieniem. Bywa jednak, że nawet szybkie działanie sądu to za długo.

Sytuacje nagłe

Jeżeli zwłoka groziłaby pacjentowi utratą życia lub ciężkim rozstrojem zdrowia, lekarz może podjąć niezbędne czynności bez uprzedniej zgody przedstawiciela ustawowego i sądu. Prawidłowe wykonanie procedur medycznych w takiej sytuacji nie daje podstaw do odpowiedzialności karnej lekarza.

Władza rodzicielska — co lekarz powinien ustalić

Co do zasady dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do pełnoletności, a władza ta przysługuje obojgu rodzicom (art. 92 i 93 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Z kolejnych przepisów wynika, że:

każde z rodziców może działać samodzielnie jako przedstawiciel dziecka (art. 98 k.r.o.), więc zgoda jednego rodzica wystarcza, gdy drugi się nie sprzeciwia — na przykład przebywa za granicą,
leczenie należy do istotnych spraw dziecka, o których rodzice rozstrzygają wspólnie (art. 97 k.r.o.). Jeśli nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy,
gdy władza jednego z rodziców została ograniczona orzeczeniem sądu, decyduje rodzic z pełnią władzy.

Opiekunka, dalsza rodzina, znajomi

Osoba, która tylko faktycznie opiekuje się dzieckiem — opiekunka, ktoś z dalszej rodziny, znajomy — nie zastąpi przedstawiciela ustawowego. Przy interwencji, która nie jest nagła, potrzebna jest obecność lub zgoda rodzica albo opiekuna prawnego. Dotyczy to także wystawienia recepty i zaświadczenia lekarskiego.

Zaniechanie tych ustaleń przez lekarza może zostać ocenione co najmniej jako przewinienie dyscyplinarne.

Wnioski dla praktyki

Gdy nie ma zagrożenia życia, a małoletni zgłasza się bez osoby uprawnionej do wyrażenia zgody, właściwym postępowaniem jest odmowa udzielenia świadczenia do czasu jej uzyskania.
W stanie nagłym lekarz działa niezwłocznie, odstępując od zwykłej weryfikacji.
Decyzje lekarza mogą zostać poddane kontroli, ale obawa przed konsekwencjami dyscyplinarnymi lub karnymi nie powinna na nie wpływać. Wyznacznikiem są wskazania medyczne.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.